लौरो संस्कृति

जब जब कसैलाई कुनै नियम मा बाध्ने बेला आउछ , तबतब लौरो को प्रसङ्ग नि चलिहाल्छ । हिजोआज प्रहरीले सर्वसाधारण लाई लौरो उठाएको प्रसङ्ग छ । कोहि लौरोको पक्ष मा छन् त कोहि बिपक्षमा । हाम्रो समाजमा लौरो नभेट्ने सायदै कोहि होलान । आखिर लौरो किन हाम्रो समाजको नियमांकन मा तेस्तो निर्णायक साबित भयो । लौरो किन उठाइन्छ ? लौरो उठाइनु हाम्रो रहर कि बाध्यता ? लौरो उठाउदा लौरो उठाउनेको मन मा के हुन्छ ? लौरो खानेको मन मा के बित्छ ? लौरो उठाई ले  उठाउने र खाने दुबैलाई मिठो वा तितो कस्तो अनुभूति दिन्छ होला ?

मैले यस बारेमा घोत्लेर सोच्दा मलाई हाम्रो बाल्यकाल को सम्झना आयो । मा सानो छदा आमा बाबा ले भनेको मनाउन वा केहि बिगार नगर्न सतर्क बनाउन लौरो उठाउनु हुन्थ्यो वा ठुलो स्वरमा अहराउनुहुन्थ्यो । मैले पनि सानै छादा लौरो र थर्काई खाएको आझै सम्झना छ । मेरो भाइ बैनिहरुलेनी सानोमा केहि बिगार गर्दा जोरले नकुटे पनि उनीहरुलाई तर्साउन  आमा बुवाले लौरो हातमा लिनु हुन्थ्यो । र लौरो देख्दा र अझ तेस्को स्वाद पाइसकेपछि हामी लाइनमा आउथ्यौ । कुरो सामान्य लाग्थ्यो । कुटेको लाइ माया गरेको भनिन्थ्यो, अझै भनिन्छ र यो मायाको नमिठो स्वाद पाए पनि सायद माया यस्तै होला जस्तो लाग्थ्यो ।तर आज सम्झिदा लाग्छ के लौरो र थर्काई बिना बालबालिका हरु साच्चै बिग्रिन्छन ? के त्यो मात्र उपाय छ त ?

त्यसपछि स्कुल जाने भएपछी स्कुलमा पनि शिक्षक र शिक्षिकाहरुले गृहकार्य नगरे लौरो कै सहारा लिनुहुन्थ्यो । हामी डरले गृहकार्य गर्थ्यौ अनि भनेको मान्थ्यौ । आझ हाम्रो पालामा शिक्षक र शिक्षिकाहरु डरलाग्दो भएको बढी मान्यता राख्थ्यो किनकि डरलाग्दो नभए लौरो को बानि परेका बिध्यार्थिहरु शिक्षक शिक्षिका हरुलाई कक्षा मा टिक्न दिदैन थिए । कहिलेकाही धेरै नकाराउने , लौरो प्रयोग नगर्ने शिक्षक शिक्षिकाहरु स्कुलबाट निकालिन्थे, अनि बिध्यार्थिहरु खुशी हुन्थे । लौरो उठाउने शिक्षक हरु को बिषयमा राम्रो नम्बर आउथ्यो अनि बिद्यालय प्रशासन र अभिभाबक दुवै खुशी हुन्थे । परिक्षा मा धेरै अंक ल्यायेनी वा कक्षामा हल्ला नगरेनी मलाइ लौरो उठाउदा न त आफ्नो बुवा आमा मन पर्थ्यो न शिक्षक शिक्षिका  नै । अझ विद्यालयको कुरा गर्ने हो भने त्यहि लौरो को डर ले मैले कहिले बिद्यालय जिबन मा रमाउन पाएन । स्कुल फि नतिरेकोमा, पोसाक मापदण्डको नभएकोमा , भनेको जस्तो अंक नल्याएकोमा जहिले बिद्यार्थी माथि हुने दुर्ब्यबहार ले मलाई "बिद्यार्थी जिबन सुनौलो जिबन " भन्ने भनाइ कहिले साचो लागेन । र अहिले पनि मलाई यदि मानब उत्पीडनमा कोहि अदृस्य रुपमा उत्पीडित छन् भने ति बिद्यार्थी हुन् जस्तो लाग्छ, हो महिलाहरु भन्दा पनि ।

मलाइ प्राय शिक्षक पेसा बिद्यालय अनुभब ले मन पर्दैन थियो तर  एस एल सी पछि म शिक्षिका  भए तर आफुलाई मन नपर्ने खालको कुट्ने शिक्षिका नहुने प्रयासरत रहे । अफसोच, मेरो नरम मिजास र बालबालिकाहरुलाई माया गर्ने, कक्षामा हलचल गर्न दिने बानि कतिपय बिध्यलायाको लागि असक्षमता थियो । कक्षा कोठा शान्त हुनु पर्थ्यो , कक्षा बाट केवल शिक्षकको मात्र आवाज आएको मनपराइन्थ्यो ।अझ कतिपय अभिभाबक हरुनै "मेरो छोरा छोरी लाइ अलिक डराई दिनुस , दुइ चार लौरो हिर्काएनि केहि फरक पर्दैन" भन्ने जस्ता सुझाब लिएर आउथे । मैले लौरो उठाउदै उठाएन त म भन्दैन किनकि मैले काम गर्ने सुरुवाती दिनमा कतिपय अवस्थामा यो बाध्यात्मक थियो ।तर, जबजब मैले लौरो उठाए तब तब आफुलाई हारेको अनुभब गरे । कतिपय अवस्थामा म ग्लानिबोध ले घरमा आएर रोएको छु , अनि कतिपय अवस्थामा मैले मेरा बिध्यर्थिहरुसंग माफी समेत मागेको छु । समय परिवर्तन हुदै आउदा आजभोलि बिद्यार्थी हरुलाई कुट्नु हुदैन भन्ने चलन आयो , तर शारीरिक सजाय नभएपनि अझै बिद्यालय हरुले मानसिक तनाब , थ्रेट दिने चलन गएको छैन । कतिपय नाम चलेको स्कुल मा आझै लौरो उठाइन्छ , कहिले काही बिद्यार्थी घाइते भएको समाचार पनि अझै आउछन ।

यी सबै प्रसङ्ग ल्याउनुको कारण उही लौरो हो । अहिले प्रहरीको लौरो को प्रसङ्ग ले मलाइ यो कुराको सम्झना आयो ।लौरो प्रहरी बाट होइन हामीले सानै देखि बाबु आम , शिक्षक शिक्षिका , दाइ दिदि , बाट खादै आएका छौ । घर मा र स्कुलमा खाएका लौरोहरु मा धेरै अवस्था हरुमा माया को ट्याग लगाइएको  छ । हामीलाई सानै देखि लौरो को भाषा सिकाइएको छ । माया, स्नेह र आदर ले भनेको मान्ने परिपाटीमा अझै हामि ढलेका छैनौ । हामी  ठुला ले साना लाइ वा अधिकार वाला ले आफु मातहतका लाइ केहि कुरा गर्न बाध्यात्मक परिस्थिति सृजना गर्न लौरो, रुखो आदेश, वा  ठुलो स्वर  को प्रयोग गर्छौं । त्यसैले हामीले सामान्य रुप मा  भनेको कसैले मान्दैन वा मान्दैन भन्ने हामी अनुमान लगाउछौ । धेरै पहिला देखि लौरो संस्कृतिमा अव्यस्त भएका हामि लौरो को प्रयोग गर्न र लौरो नपरेसम्म  सितिमिति चेत्दा पनि चेत्दैनौ ।यो सबै कुराले हाम्रो समाजमा लौरो कसरि अनिवार्य भयो त भन्ने कुरा को उत्तर दिन्छ । यो लौरो संस्कृति को पराबृत्ति तोड्न जरुरि छ तेस्का लागि हामीले हाम्रो आफ्नो ब्यबहार मा परिवर्तन ल्याउन जरुरि छ । हाम्रा सन्तानहरुलाई लौरो र रुखो बोलीले लालन पालन गर्न छोड्नु जरुरि छ किनकि लौरो को प्रयोग ले एकातिर  लौरो उठाउने र अर्को तिर लौरो खाने दुबैलाई अमानव महसुस गराउछ, र लौरो उठाउने र लौरो उठाएको मात्र बुझ्ने नमिठो परिपाटी लाइ प्रोत्साहन गर्छ ।